Packaging and Packaging Waste Regulation (PPWR): *Update van 24 juli 2026
*De informatie op deze pagina over inhoudelijke onderdelen uit de wetgeving is uitsluitend bedoeld voor algemene informatiedoeleinden. Hoewel wij de inhoud met zorg samenstellen en regelmatig actualiseren, kunnen hieraan geen rechten of aanspraken worden ontleend. Doorlopende ontwikkelingen in wet- en regelgeving kunnen ertoe leiden dat informatie wordt aangepast. Voor de meest actuele, volledige en juridisch bindende bepalingen verwijzen wij altijd naar de definitieve verordening en de bijbehorende secundaire wetgeving en de officieel gepubliceerde documenten van de Europese Unie.
Op 11 februari 2025 werd de PPWR (Packaging and Packaging Waste Regulation) gepubliceerd. Deze wetgeving dient als doel: minder verpakkingsafval te creëren, meer verpakkingen circulair te maken, het gebruik van gerecyclede grondstoffen te stimuleren, schadelijke stoffen te beperken en tegelijkertijd één geharmoniseerde Europese markt voor verpakkingen te creëren.
Deze wetgeving zal impact hebben op de gehele keten. Daarom vinden wij het belangrijk, om onze klanten hier actief over te informeren, zoals de wet dat ook voorschrijft in artikel 16.
DE TIJDLIJN
Ondanks het feit dat de wetgeving al sinds begin 2025 is gepubliceerd, worden nog steeds diverse artikelen en richtlijnen verder gespecificeerd. Hoe de tijdlijn er tot nu toe tot 2030 uitziet, leest u hieronder.
Er is een overgangsperiode van 18 maanden zodat overheden en bedrijven zich kunnen voorbereiden.
- Alle maatregelen die niet met een afwijkende datum zijn vermeld, gaan 18 maanden later in, dus op 12 augustus 2026.
Deze documenten bieden verduidelijking over artikelen en onderdelen van de PPWR waar eerder veel vragen over bestonden. Hoewel de richtsnoeren formeel nog niet zijn vastgesteld, wordt verwacht dat dit op korte termijn gebeurt, waarna publicatie volgt.
Richtsnoeren zijn niet juridisch bindend, maar kunnen echter wel invloed hebben op de interpretatie van definities en verplichtingen. Het is daarom raadzaam de PPWR als uitgangspunt te nemen en de richtsnoeren te gebruiken ter ondersteuning van uw interpretatie.
- Op 12 augustus 2026 worden de eerste verplichtingen van kracht, waaronder de eisen ten aanzien van zorgwekkende stoffen in verpakkingen (Artikel 5: Substances of Concern). Vanaf dat moment moeten fabrikanten van verpakkingen beschikken over een EU-conformiteitsverklaring en technische documentatie waaruit blijkt dat aan de toepasselijke eisen wordt voldaan. Als leverancier hebben wij hierbij een informatieplicht richting onze afnemers.
- Design eisen: de verpakking moet recyclebaar zijn. De verdere uitvoeringsregels en beoordelingscriteria worden de komende jaren nog door de Europese Commissie vastgesteld. Daardoor zijn de verplichtingen op dit moment nog niet volledig van kracht.
- Stoffenrestricties: Substance of concern, zware metalen en PFAS-beperkingen (voor diverse toepassingen)
- Technische documentatie
- Materiaalspecificaties
- Technische datasheets
- EU-conformiteitsverklaring (Declaration of Conformity – DoC)
- Per verpakkingstype (op te stellen door de producent van de verpakking).
Vanaf dit moment mogen producten die niet voldoen aan deze eisen uit de PPWR-wetgeving, ook niet meer op de markt gebracht worden.
Publicatie van de volgende onderdelen van Artikel 7
- Berekening PCR-gehalte, verificatie en rapportage
- Methodologie duurzaamheid recyclingprocessen
- Artikel 6: Design for Recycling criteria
- Artikel 10: Beoordeling verpakkingsminimalisatie
- Artikel 11: Technische criteria herbruikbaarheid
- Artikel 12: Geharmoniseerde etikettering
- Artikel 29: Rekenmethode hergebruiksdoelstellingen
Naar verwachting worden vanaf dan geharmoniseerde etiketteringsregels binnen de Europese Unie verplicht (artikel 12). Het doel: in Europa een universele manier van informeren creëren, over de samenstelling van verpakkingen en de juiste wijze van afvalscheiding. Door het gebruik van uniforme symbolen en afvalscheidingsinstructies moet het zo eenvoudiger worden om verpakkingen correct in te zamelen en te recyclen.
Dit vormt de eerstvolgende mijlpaal. Vanaf dat moment worden diverse duurzaamheidsvereisten voor verpakkingen van toepassing, waaronder de eisen rondom:
- Design for Recycling (artikel 6): verpakkingen moeten voldoen aan de Europese ontwerpcriteria voor recyclebaarheid.
- Minimumgehalte gerecycled kunststof (artikel 7): voor bepaalde kunststof verpakkingen gaan minimumpercentages post-consumer recycled content gelden.
- Minimalisering van verpakkingen (artikel 10): verpakkingen mogen niet meer materiaal bevatten dan nodig is voor hun functie.
- Prestatieklassen voor recyclebaarheid: verpakkingen worden beoordeeld op hun recyclebaarheid volgens geharmoniseerde Europese criteria.
Dit is slechts een greep uit de meest relevante verplichtingen en maatregelen uit de tijdlijn. De juridisch bindend en meest actuele tussenstappen vindt u in detail in de officiële wetgeving:
Onderaan de pagina lichten wij de belangrijkste onderwerpen en artikelen uit de wetgeving toe die relevant zijn voor zowel ons als leverancier van verpakkingen als voor de klanten met wie wij samenwerken.
ONDERSTEUND DOOR ONZE PROFESSIONELE PARTNER FOODCHAIN ID
Onze professionele partner FoodChain ID ondersteunt en adviseert ons bij de voorbereiding op de PPWR-wetgeving. In samenwerking met FoodChain ID werken wij aan de ontwikkeling en inrichting van de benodigde informatievoorziening, documentatie en verklaringen die bijdragen aan het aantoonbaar maken van onze conformiteit.
CONFORMITEIT & ONDERBOUWING
Ons doel blijft ongewijzigd. Wij streven ernaar om vanaf 12 augustus 2026 te voldoen aan de verplichtingen die op grond van de PPWR op ons van toepassing zijn. Daarbij is het goed om te weten dat er een onderscheid bestaat tussen het voldoen aan de wettelijke verplichtingen en een volledig uitgewerkte compliance-onderbouwing.
In de afgelopen periode hebben wij ons gericht op het op orde brengen van de minimale vereiste onderbouwing, documentatie en verklaringen, zodat wij aan onze verplichtingen kunnen voldoen en onze compliance kunnen aantonen. Zowel vóór als na 12 augustus blijven wij deze onderbouwing verder uitbreiden en versterken.
Hieronder vindt u de eerste informatie, documentatie en complianceverklaringen per productfamilie. De komende maanden zullen wij deze documentatie, waar mogelijk, verder aanvullen en optimaliseren. Dit zullen wij dan uiteraard met onze klanten delen.
ARTIKEL 5: EISEN VOOR STOFFEN IN VERPAKKINGEN
- Article 5(4) – Combined concentration limit for lead, cadmium, mercury and hexavalent chromium.
- Article 5(5) – PFAS requirements (where applicable).
- Commission Regulation (EU) 2024/3190 – BPA and other hazardous bisphenols (food contact products where applicable).
FOOD & NON-FOOD (PP)
F1_PPWR Article 5 Compliance Declaration
Transparent buckets and lids for food and nonfood applications unprinted with a steel handle.
F2_PPWR Article 5 Compliance Declaration
Transparent buckets and lids for food and nonfood applications unprinted with or without a plastic handle.
F3_PPWR Article 5 Compliance Declaration
Transparent buckets and lids for food and nonfood applications printed with a steel handle.
F4_PPWR Article 5 Compliance Declaration
Transparent buckets and lids for food and nonfood applications printed with or without a plastic handle.
F5_PPWR Article 5 Compliance Declaration
Colored buckets and lids for food and nonfood applications unprinted with steel handle.
F6_PPWR Article 5 Compliance Declaration
Colored buckets and lids for food and nonfood applications unprinted with or without plastic handle.
F7_PPWR Article 5 Compliance Declaration
Colored buckets and lids for food and nonfood applications printed with steel handle.
F8_PPWR Article 5 Compliance Declaration
Colored buckets and lids for food and nonfood applications printed with or without plastic handle.
NON-FOOD (rPP)
F9_PPWR Article 5 Compliance Declaration-rPP
Colored buckets and lids for nonfood applications unprinted with a steel handle.
F10_PPWR Article 5 Compliance Declaration-rPP
Colored buckets and lids for nonfood applications unprinted with or without a plastic handle.
F11_PPWR Article 5 Compliance Declaration-rPP
Colored buckets and lids for nonfood applications printed with a steel handle.
F12_PPWR Article 5 Compliance Declaration-rPP
Colored buckets and lids for nonfood applications printed with or without a plastic handle.
HDPE
F13_PPWR Article 5 Compliance Declaration-HDPE
Colored buckets and lids for food and nonfood applications unprinted with steel handle.
F14_PPWR Article 5 Compliance Declaration-HDPE
Colored buckets and lids for food and nonfood applications unprinted with or without a plastic handle.
F15_PPWR Article 5 Compliance Declaration-HDPE
Colored buckets and lids for food and nonfood applications printed with steel handle.
F16_PPWR Article 5 Compliance Declaration-HDPE
Colored buckets and lids for food and nonfood applications printed with or without a plastic handle.
Bij de hierboven gedeelde verklaringen per productfamilie ziet u dat bij artikel 5.1 een *sterretje met een aanvullende toelichting is opgenomen.
Deze toelichting betekent niet dat wij niet voldoen aan de verplichtingen die vanaf 12 augustus 2026 op grond van de PPWR van toepassing zijn. Zij geeft aan dat wij, ondanks herhaalde verzoeken aan onze leveranciers om aanvullende verklaringen en bewijsstukken, voor dit onderdeel nog niet over het gewenste niveau van onderbouwing beschikken.
De beschikbare documentatie vormt op dit moment de onderbouwing waarop wij onze conformiteitsbeoordeling baseren. Tegelijkertijd blijven wij deze documentatie, samen met onze leveranciers, actief aanvullen en verder versterken, zodat de onderbouwing de komende periode steeds verder wordt uitgebreid.
Om onze beoordeling van artikel 5.1 en de aanwezigheid van Substances of Concern transparant te onderbouwen, hebben wij in het blok hieronder een afzonderlijke Risk Assessment opgenomen. Hierin is vastgelegd op basis van welke beschikbare informatie, leveranciersverklaringen en risicoanalyse wij de naleving van de eisen hebben beoordeeld. Deze Risk Assessment vormt de onderbouwing voor artikel 5.1 zolang aanvullende leveranciersinformatie nog wordt verzameld en eventuele testen in gang worden gezet. Zodra aanvullende onderbouwing beschikbaar komt, zullen wij deze documentatie verder aanvullen en actualiseren.
Een uitgebreide aparte risicobeoordeling en onderbouwing voor Artikel 5.1.
Risk Assessment Methodology and Strategy for Compliance with PPWR article 5.1 (extended)
Samengevatte risicobeoordeling en onderbouwing van Artikel 5.4 & 5.5
Een uitgebreide risicobeoordeling en onderbouwing van Artikel 5.4 & 5.5
Leveranciersverklaringen vormen een belangrijk onderdeel van de onderbouwing van onze PPWR-compliance. Daarom hebben wij in de afgelopen periode zoveel mogelijk verklaringen en ondersteunende documentatie bij onze leveranciers opgevraagd en beoordeeld.
Hoewel wij op dit moment beschikken over de minimale onderbouwing die nodig is om aan de vanaf 12 augustus 2026 geldende verplichtingen te voldoen, blijft het verkrijgen van volledige en aanvullende documentatie binnen de verpakkingsketen in de praktijk een doorlopend proces. Daarom blijven wij, samen met onze leveranciers, de beschikbare verklaringen en onderliggende documentatie verder aanvullen, verifiëren en actualiseren.
Daarnaast zullen wij de PPWR-vereisten de komende periode verder verankeren in onze inkoopspecificaties, leveranciersvoorwaarden en contractuele afspraken met leveranciers. Op deze manier willen wij de beschikbaarheid en kwaliteit van de benodigde compliance-informatie structureel verder verbeteren.
Op basis van de ontvangen leveranciersverklaringen voldoen de door ons toegepaste grondstoffen en verpakkingscomponenten aan de eisen van de PPWR ten aanzien van PFAS. Namelijk:
De meeste leveranciers verklaren geen intentioneel toegevoegde PFAS toe te passen. Waar PFAS wel wordt gebruikt, blijft het gehalte volgens de leveranciers onder de toepasselijke wettelijke grenswaarden voor totaal fluor (TF). Daarnaast zijn met onze leveranciers afspraken gemaakt om het gebruik van PFAS waar mogelijk verder te minimaliseren.
Als aanvullende onderbouwing zullen wij voor de relevante producten onafhankelijke laboratoriumtesten uitvoeren om de ontvangen leveranciersverklaringen te verifiëren en onze compliance verder te versterken. Details hierover zullen wij zo spoedig mogelijk publiceren.
Food contact
Zware metalen maken al geruime tijd onderdeel uit van onze bestaande Food Contact Declaration of Conformity (DoC) en worden daarmee al geborgd binnen onze compliance.
PCR grondstoffen
Voor PCR-grondstoffen zullen de gehalten aan zware metalen daarnaast worden vermeld op de analysecertificaten die wij van onze leveranciers ontvangen. Om deze informatie periodiek te verifiëren, zullen wij intern steekproefsgewijs analyses (spottesten) uitvoeren. Hiermee controleren wij of de geleverde materialen overeenkomen met de opgegeven waarden en of de leveranciersverklaringen in de praktijk worden bevestigd.
TECHNISCHE DOCUMENTATIE
Wellicht bent u al bekend met onze Technical Data Sheets (TDS) wie wij al jarenlang gebruiken om onze (potentiële) klanten te informeren over de mogelijkheden en specificaties van onze verpakkingsemmers.
Ook voor het verzamelen van de Technical Data voor de PPWR, verwijzen we voor alle technische data door naar deze TDS bestanden op onze site. Zo hebben onze klanten altijd toegang tot de meest actuele data.
Op onze data sheets vindt u de algemene informatie over het type emmer dat u bij ons afneemt.
Bestaande uit:
- Shape
- Range
- Temper evident
- Standard lid name
- Seal lid name
- Alternative lid name.
Op onze data sheets vindt u de volumes van de desbetreffende verpakkingsemmer(s) in liters op basis van:
- Under lid;
- Brim full.
Hierbij werken we met een marge van +/- 1%.
Op onze Technical data sheets zijn de gewichten van onze emmers, deksels en beugels te vinden in grammen.
Gewichten worden beoordeeld met een marge van +/- 5% .
Op onze Technical data sheets kunt u de afmetingen van onze verpakkingsemmers vinden in millimeters.
Afmetingen worden beoordeeld met een marge van 1%.
Op onze Technical data sheets vindt u meer informatie over de soorten ‘Raw materials’ die wij inzetten voor de productie van onze verpakkingsemmers.
Bucket
Polypropylene
(Virgin PP or PCR PP)
Lid
Polypropylene
(Virgin PP or PCR PP)
IML label
Polypropylene (if applied)
Handle
Virgin Polypropylene or steel (if applicable)
ARTIKEL 6: RECYCLEBAARHEID & ARTIKEL 7: GERECYCLED MATERIAAL
Op dit moment werken wij een aantal recyclechecks uit die meer inzicht geven in de huidige recyclebaarheid van onze verpakkingsemmers. Deze recyclechecks zijn gebaseerd op de huidige Nederlandse richtlijnen en beoordelingsmethodieken. Ze vormen geen onafhankelijk onderzoek of officiële certificering, maar dienen als aanvullende onderbouwing en verduidelijking in aanloop naar de inwerkingtreding van de verdere eisen en verplichtingen met betrekking tot artikel 6 van de PPWR.
Vanaf 2030 worden de definitieve Europese criteria en beoordelingsmethodiek voor recyclebaarheid van kracht.
Het Recycled Plastic Traceerbaarheid Certificaat zegtMeer informatie over RecyClass vindt u hier. Download het certificaat hieronder.
Dankzij onze dochteronderneming FIRE-OFF hebben we het al ruim voor de PPWR mogelijk gemaakt, om verpakkingsemmers gemaakt van PP na gebruik weer in te zamelen en te vervaardigen tot nieuwe hoogwaardige grondstoffen van gerecycled materiaal. Hiermee maken wij (Dijkstra Plastics) weer rPP verpakkingsemmers voor de non-food industrie.
Meer informatie over FIRE-OFF en haar inspanningen leest u verder op de pagina.
Hoewel de verplichtingen uit artikel 6 en 7 van de PPWR zijn vastgesteld, wordt de praktische uitwerking hiervan de komende jaren verder ingevuld door de Europese Commissie. Diverse gedelegeerde en uitvoeringshandelingen zullen onder meer de definitieve ontwerpcriteria, beoordelingsmethodieken en berekeningsregels vastleggen. Wij volgen deze ontwikkelingen nauwgezet en blijven onze compliance-documentatie hierop actualiseren.
VEELGESTELDE VRAGEN (FAQ)
De PPWR stelt maatregelen die producenten, leveranciers, importeurs en alle andere schakels in de verpakkingsketen raken. De effecten hiervan zullen de komende jaren steeds zichtbaarder worden. Hoewel de verplichtingen per partij verschillen, dragen we gezamenlijk verantwoordelijkheid voor het behalen van de doelstellingen richting 2030.
Dat betekent dat wij in de samenwerking met onze klant er alles aan doen om conformiteit aan hen te kunnen tonen en tevens kennis met hen te delen.
Hieronder lichten wij de belangrijkste onderwerpen en artikelen uit de wetgeving toe die relevant zijn voor zowel ons als leverancier van verpakkingen als voor de klanten met wie wij samenwerken. Voor de volledige tekst van de artikelen en de officiële interpretatie verwijzen wij altijd naar de wetgeving zelf. Daarnaast geven wij per artikel aan hoe wij tegen de betreffende verplichtingen aankijken en welke maatregelen wij nemen om hieraan te voldoen.
Wij doen er alles aan om op 12 augustus 2026 compliant te zijn met de PPWR. Daarbij is het goed om te weten dat er een onderscheid zit tussen compliant zijn en volledig uitgewerkte compliance. Op dit moment richten wij ons erop om de minimale vereiste onderbouwing, documentatie en verklaringen op orde te hebben, zodat wij aan u onze verplichtingen kunnen voldoen.
Hierboven vindt u ook al de eerste officiële documenten die u kunt gebruiken. Wij blijven, samen met onze leveranciers, de beschikbare verklaringen en onderliggende documentatie verder aanvullen, verifiëren en actualiseren.
Onze verantwoordelijkheid ligt, zoals artikel 16 voorschrijft, bij het verstrekken van de informatie en documentatie die nodig is om de conformiteit van de verpakking aan te tonen en de bijbehorende conformiteitsverklaring op te stellen.
Logischerwijs ontvangen wij de laatste tijd steeds meer vragen over de PPWR-wetgeving en de naderende conformiteitsdatum van 12 augustus 2026. De meeste vragen hebben betrekking op Artikel 5: Substances of Concern (SoC), waaronder de eisen ten aanzien van zware metalen en PFAS, en de bijbehorende conformiteitsverplichtingen voor fabrikanten van verpakte producten.
Binnen Dijkstra Plastics bedienen vele actieve klanten, waarvan het merendeel gevestigd is binnen Europa. In het kader van de PPWR ontvangen wij momenteel een groot aantal verzoeken om op uiteenlopende manieren conformiteit aan te tonen. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om het invullen van uitgebreide Excel-bestanden, het ondertekenen van klantspecifieke documenten en het aanleveren van gedetailleerde data per artikel.
Hoewel wij onze klanten uiteraard zo goed mogelijk willen ondersteunen, is het niet haalbaar om voor iedere klant afzonderlijk maatwerkdocumentatie op te stellen. Om alle klanten op een consistente en werkbare manier te kunnen bedienen, kiezen wij daarom voor een uniforme aanpak. De informatie die binnen onze verantwoordelijkheid valt, zullen wij centraal en gestructureerd beschikbaar stellen, zodat deze kan worden gebruikt voor uw eigen conformiteitsbeoordeling en onderliggende documentatie.
Tot slot willen wij benadrukken dat wij ook vóór 12 augustus 2026 uitsluitend verpakkingen produceren die voedselveilig zijn en voldoen aan de geldende wet- en regelgeving.
Hierboven vindt u het hoofdstuk CONFORMITEIT & ONDERBOUWING. Van daaruit wordt u genavigeerd door de verplichten en doorverwezen naar de documenten die u nodig heeft voor de verplichtingen vanaf 12 augustus.
Daarnaast zullen we extra informatie bieden over artikelen en onderwerpen waar al veel vraag naar is, maar welke officieel nog niet van toepassing zijn vanaf 12 augustus (artikel 6 & 7).
ROLLEN EN VERPLICHTINGEN
Binnen de PPWR vervullen wij niet de rol van producent, maar die van leverancier. Wij produceren emmers, maar brengen deze verpakkingen niet onder eigen naam of merk op de markt. De leverancier levert verpakkingen of verpakkingscomponenten aan andere partijen in de verpakkingsketen.
Als leverancier hebben wij wel een informatieplicht. Hiermee kan de fabrikant aantonen dat de verpakkingen en de toegepaste verpakkingsmaterialen in overeenstemming zijn met de geldende wetgeving.
DE LEVERANCIER / SUPPLIER
De producent is de partij die verantwoordelijk is voor de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (EPR), waaronder registratie, rapportage en financiering van de inzameling en verwerking van verpakkingsafval. In de meeste gevallen is onze klant de producent van de verpakking.
Dit is doorgaans de partij die het verpakte product voor het eerst op de markt brengt in de lidstaat waar de verpakking uiteindelijk afval wordt. Zij moeten vanaf 12 augustus 2026 kunnen aantonen dat de verpakkingen en de toegepaste verpakkingsmaterialen in overeenstemming zijn met de geldende wetgeving.
DE PRODUCENT / PRODUCER
In de meeste gevallen is onze klant ook de fabrikant binnen de PPWR.
De fabrikant is de partij die verantwoordelijk is voor de conformiteit van de verpakking met de eisen van de PPWR. De fabrikant stelt de technische documentatie en de EU-conformiteitsverklaring (Declaration of Conformity) op. Voor verkoopverpakkingen is dit doorgaans de partij die het product afvult en onder eigen naam of merk op de markt brengt. De Europese Commissie geeft aan dat de fabrikant bij verkoopverpakkingen normaal gesproken de afvuller of merkeigenaar is.
DE FABRIKANT / MANUFACTURER
DIJKSTRA PLASTICS X FIRE-OFF VERDUURZAMEN DE VEFRPAKKINGSKETEN
De doelstellingen van de PPWR kunnen alleen worden gerealiseerd wanneer alle partijen in de verpakkingsketen hun verantwoordelijkheid nemen. Als producent en leverancier van kunststof verpakkingen ontwikkelen wij verpakkingen die aansluiten bij toekomstige eisen op het gebied van recyclebaarheid, materiaalgebruik en circulariteit.
Dijkstra Plastics zet zich al jarenlang actief in voor deze principes. Zo produceren wij al meer dan tien jaar emmers met gerecyclede grondstoffen voor diverse toepassingen. Met de oprichting van onze dochteronderneming FIRE-OFF in 2023 hebben wij onze activiteiten uitgebreid naar de inzameling en recycling van gebruikte kunststof verpakkingsemmers.
Al vóór de publicatie van de PPWR hadden wij de ambitie om bij te dragen aan het sluiten van de keten. Door praktijkervaring op te doen binnen inzameling en recycling hebben wij waardevolle kennis opgebouwd die ons helpt bij de verdere ontwikkeling van circulaire verpakkingsoplossingen.
Wat doet FIRE-OFF?
FIRE-OFF zamelt gebruikte kunststof verpakkingsemmers in Nederland en daarbuiten in. Deze verpakkingen worden gesorteerd, mechanisch gerecycled en opnieuw ingezet als grondstof voor emmers van gerecycled plastic. In 2025 werden meer dan 2,3 miljoen gebruikte emmers ingezameld, goed voor circa 700.000 kilogram kunststof verpakkingsmateriaal.
Hiermee bouwen we aan een hoogwaardige recyclingketen waarin waardevolle grondstoffen behouden blijven en opnieuw worden ingezet voor dezelfde soort verpakking. Dit draagt bij aan de circulaire doelstellingen van de PPWR en vermindert de afhankelijkheid van primaire fossiele grondstoffen.
In de toekomst hopen we dit ook verder te onderzoeken en toe te passen binnen verpakkingen in de voedingsindustrie.
Citaat wetgeving: “Verpakkingen die in de handel worden gebracht, worden zodanig vervaardigd dat de aanwezigheid en concentratie van zorgwekkende stoffen als bestanddelen van het verpakkingsmateriaal of van verpakkingsonderdelen tot een minimum worden beperkt.”
Dit geldt ook voor stoffen die vrijkomen bij emissies en bij afvalverwerking, zoals in secundaire grondstoffen, as of ander afval dat definitief wordt verwijderd. Het geldt ook voor de negatieve effecten op het milieu door microplastics.
PFAS (per- en polyfluoralkylstoffen) mogen niet boven de grenswaarden voorkomen:
- 50 ppm totalal fluor (polymeer + niet-polymeer PFAS).
- 25 ppb per afzonderlijke PFAS (polymeer PFAS uitgesloten van kwantificering)
- 250 ppb voor alle PFAS samen (polymeer PFAS uitgesloten van kwantificering)
Voor voedselcontactverpakkingen geldt dat vanaf 12 augustus 2026 verpakkingen met PFAS boven bepaalde limieten niet op de markt mogen worden gebracht.
Voor non-foodverpakkingen gelden de PFAS-grenswaarden uit artikel 5, lid 5, van de PPWR niet rechtstreeks. PFAS blijven echter relevante zorgwekkende stoffen onder Europese chemische wetgeving, zoals REACH en CLP. Daarnaast blijft de algemene verplichting gelden om de aanwezigheid van zorgwekkende stoffen in verpakkingen zoveel mogelijk te beperken.
Op den duur gaat de Europese Commissie de aanwezigheid van “Substances of Concern” monitoren. Mogelijk volgen nieuwe beperkingen na 2026 als blijkt dat bepaalde additieven de recycling ernstig belemmeren.
Dit is slechts een kleine greep uit de PPWR over Eisen voor stoffen in verpakkingen (Substance of Concern). Wilt u meer weten, dan verwijzen wij u naar de volledige wetgeving.
Zoals u hierboven heeft kunnen lezen, worden de verplichtingen rondom stoffen in verpakkingen vanaf 12 augustus 2026 van toepassing. Met ondersteuning van FoodChain ID zijn wij momenteel bezig met het verzamelen van de benodigde verklaringen van onze food-grade leveranciers, waaronder verklaringen en risicobeoordelingen met betrekking tot (niet-opzettelijk toegevoegde) PFAS.
Wanneer een leverancier aangeeft dat dergelijke substances of concern (bewust) zijn toegevoegd, vragen wij ook om testrapporten of aanvullende documentatie ter onderbouwing. Daarnaast dienen onze leveranciers dan te delen of en hoe zij deze stoffen in de toekomst willen gaan minimaliseren of uitfaseren. Waar mogelijk werken wij samen met de betreffende leverancier toe naar het uitfaseren van deze stoffen. Als dat niet haalbaar blijkt, onderzoeken wij alternatieve leveranciers.
Zware metalen
De PPWR bevat grenswaarden voor zware metalen in verpakkingen. De gezamenlijke concentratie van lood (Pb), cadmium (Cd), kwik (Hg) en zeswaardig chroom (Cr VI) mag niet meer bedragen dan 100 mg/kg (100 ppm), berekend als de som van deze vier stoffen in de verpakking of het verpakkingsonderdeel.
Voor wat betreft de concentratie van zware metalen voldoen onze verpakkingen al geruime tijd aan de geldende limieten. Deze verklaring kunnen wij onderbouwen dankzij leveranciersverklaringen.
Citaat wetgeving:
1. Alle verpakkingen die in de handel worden gebracht, moeten recyclebaar zijn.
2. Verpakkingen worden als recyclebaar beschouwd indien zij aan de volgende voorwaarden voldoen:
a) zij zijn ontworpen met het oog op materiaalrecycling, wat het gebruik mogelijk maakt van daaruit resulterende secundaire grondstoffen die in vergelijking met het oorspronkelijke materiaal van voldoende kwaliteit zijn om te worden gebruikt in plaats van primaire grondstoffen, overeenkomstig lid 4, en
b) wanneer zij afval worden, kunnen zij afzonderlijk worden ingezameld overeenkomstig artikel 48, leden 1 en 5, en worden gesorteerd in specifieke afvalstromen, zonder dat dit afdoet aan de recyclebaarheid van andere afvalstromen, en op grote schaal worden gerecycled volgens de overeenkomstig lid 5 van dit artikel bepaalde methode.”
Het uiteindelijke doel is dat alle verpakkingen die op de EU-markt worden gebracht daadwerkelijk recyclebaar zijn en ook in de praktijk op grote schaal kunnen worden gerecycled, zodat de materialen weer als secundaire grondstoffen kunnen worden ingezet in plaats van nieuwe (primaire) grondstoffen.
Vanaf 2030 gelden de volgende criteria (die in 2028 verder worden verduidelijkt) voor recyclebaarheid:
Verpakkingen moeten…
- Zijn ontworpen voor materiaalrecycling;
- Vanaf 2035 moeten zij daarnaast ook aantoonbaar op grote schaal kunnen worden ingezameld, gesorteerd en gerecycled;
- Efficiënt kunnen worden gesorteerd in specifieke materiaalstromen;
- Kunnen worden gerecycled tot secundaire grondstoffen van voldoende kwaliteit om primaire grondstoffen te vervangen.
Prestatieklasses
Uiterlijk begin 2028 publiceert de Europese Commissie de ontwerpcriteria voor recycling per verpakkingscategorie en de prestatieklassen voor recyclebaarheid. Op basis hiervan wordt de recyclebaarheid van verpakkingen beoordeeld en ingedeeld in de klassen A, B of C.
Vanaf 2030 mogen uitsluitend verpakkingen met recyclebaarheidsklasse A, B of C op de markt worden gebracht. De exacte beoordelingsmethoden en drempelwaarden worden door de Europese Commissie nader vastgesteld.
Als leverancier ondersteunen wij onze klanten met informatie over de gebruikte materialen en de recyclebaarheid van onze verpakkingen. De uiteindelijke beoordelingsprocedure en conformiteitsverklaring volgens de PPWR ligt echter bij de fabrikant die de verpakking in de handel brengt.
Wij gebruiken voor onze virgin emmers uitsluitend polypropyleen (PP) als grondstof. Hierdoor zijn onze verpakkingen in z’n totaliteit zeer geschikt voor recycling. Ook verpakkingen die zijn vervaardigd uit gerecycled kunststof (rPP) kunnen na gebruik opnieuw worden gerecycled.
*In eerdere communicatie hebben wij verwezen naar recyclebaarheidsklassen en bijbehorende percentages. Omdat de Europese Commissie de definitieve beoordelingscriteria voor recyclebaarheid nog niet heeft vastgesteld, kunnen en willen wij onze verpakkingen op dit moment nog niet aan een definitieve klasse toewijzen. Uiteraard blijven wij, ook in aanloop naar de publicatie van deze criteria, streven naar verpakkingen die optimaal recyclebaar zijn.
Omdat de definitieve Design for Recycling (DfR)-criteria binnen de PPWR nog niet zijn vastgesteld, baseren wij onze beoordeling voorlopig op de RecyClass Design for Recycling Guidelines. In onze informatieverzoeken aan leveranciers hebben wij daarom ook specifiek gevraagd naar stoffen, materialen en verpakkingscomponenten die volgens de RecyClass Design for Recycling-richtlijnen een negatieve invloed kunnen hebben op de recyclebaarheid van kunststof verpakkingen.
Wat kan recycling eventueel beperken?
Wanneer gebruik wordt gemaakt van een stalen beugel, kan dit het recyclingproces enigszins complexer maken, omdat het metaal tijdens de sortering en recycling van de kunststofstroom moet worden gedetecteerd en afgescheiden. Dit heeft echter weinig negatieve invloed op de recyclebaarheid van de PP-emmer, het deksel of de stalen beugel zelf. De verschillende materialen kunnen binnen bestaande recyclingprocessen van elkaar worden gescheiden en afzonderlijk worden gerecycled.
Daarnaast zijn onze verpakkingsemmers goed afzonderlijk in te zamelen en eenvoudig te sorteren binnen bestaande recyclingstromen. Waar mogelijk streven wij naar een gesloten keten (closed loop), waarbij gebruikte PP-emmers na inzameling, sortering en recycling opnieuw worden ingezet als grondstof voor emmers gemaakt van gerecycled materiaal. Samen met FIRE-OFF en andere recyclingpartners werken wij aan het zo hoogwaardig mogelijk recyclen van gebruikte kunststof verpakkingen en het terugbrengen van recyclaat in nieuwe toepassingen.
Meer informatie over FIRE-OFF via www.fire-off.nl
“Uiterlijk op 1 januari 2030 (of drie jaar na de inwerkingtreding van de uitvoeringshandeling) moet elk kunststof gedeelte van verpakkingen dat op de markt wordt gebracht een minimaal percentage gerecycled materiaal uit post-consumer kunststofafval bevatten, per verpakkingssoort en -formaat. Dit percentage wordt berekend als een gemiddelde per productielocatie en per jaar.”
Artikel 7 heeft als doel de transitie van virgin kunststof naar gerecycled kunststof te versnellen door een verplichte afzetmarkt voor recyclaat te creëren, waardoor kunststof verpakkingen daadwerkelijk onderdeel worden van een circulaire materiaalketen.
Daarnaast stimuleert het artikel investeringen in hoogwaardige recycling van kunststoffen, waaronder PP. Hierdoor kunnen meer kunststoffen worden hergebruikt als grondstof voor nieuwe producten, neemt de afhankelijkheid van virgin kunststoffen af en worden de milieu-impact en CO₂-uitstoot van verpakkingen verminderd.
De verplichting geldt voor de producent die de verpakking onder eigen merk of naam gevuld op de markt brengt. Het vereiste percentage gerecycled materiaal wordt berekend als een jaarlijks gemiddelde per productielocatie.
Vanaf 2030 zijn de volgende minimumpercentages al vastgesteld:
- 30% voor bepaalde PET-verpakkingen;
- 10% voor andere contactgevoelige kunststof verpakkingen;
- 30% voor kunststof drankflessen voor eenmalig gebruik;
- 35% voor overige kunststof verpakkingen.
Voor 2040 worden deze percentages verder verhoogd.
Food2Food
Voor voedselcontactverpakkingen ligt de situatie momenteel anders. Hoewel de PPWR vanaf 2030 minimumpercentages gerecycled materiaal voorschrijft, zijn er op dit moment nog nauwelijks goedgekeurde post-consumer rPP-stromen beschikbaar die voldoen aan de Europese eisen voor voedselcontactmaterialen. De Europese Commissie zal vóór 2030 beoordelen in hoeverre geschikte recyclingtechnologieën beschikbaar zijn en of voor bepaalde voedselcontactverpakkingen aanvullende uitzonderingen of aangepaste eisen nodig zijn.
Artikel 7 bevat onderwerpen waarover op dit moment nog geen definitieve uitspraken kunnen worden gedaan. Voor dit artikel moet nog belangrijke secundaire wetgeving worden vastgesteld. De Europese Commissie werkt momenteel aan aanvullende uitvoeringsregels voor onder andere de berekening, verificatie en rapportage van het gerecycled materiaalgehalte.
Wel is het natuurlijk een feit dat wij al meer dan tien jaar emmers van gerecycled kunststof maken voor de non-foodindustrie. Daarbij streven wij, zoals ook benoemd bij artikel 6, naar een zoveel mogelijk gesloten keten (closed loop), waarbij kunststof verpakkingen na recycling opnieuw als grondstof kunnen worden ingezet voor nieuwe verpakkingsemmers. Een aanzienlijk deel van onze output bestaat uit gerecycled polypropyleen (rPP). De toegepaste rPP-stroom is gecertificeerd volgens de RecyClass Recycled Plastics Traceability Certification.
Daarmee kunnen onze (non-food) klanten nu al, of in aanloop naar toekomstige verplichtingen, belangrijke stappen zetten in het verhogen van het aandeel gerecycled materiaal in hun verpakkingen en dragen zij bij aan een meer circulaire kunststofketen.
Deksels gemaakt van gerecycled materiaal
Naast emmers van rPP werken wij actief aan de verdere introductie van deksels met gerecycled materiaal. Diverse non-foodklanten testen deze deksels inmiddels in de praktijk en breiden het gebruik verder uit waar dit technisch en commercieel haalbaar is. Wij gaan hierover graag met klanten in gesprek om gezamenlijk te onderzoeken welke mogelijkheden er zijn binnen hun specifieke toepassing.
“Uiterlijk op 1 januari 2030 zorgt de fabrikant of de importeur ervoor dat de in de handel gebrachte verpakkingen zodanig worden ontworpen dat het gewicht en het volume ervan worden beperkt tot het minimum dat nodig is om de functionaliteit ervan te waarborgen, rekening houdend met de vorm en het materiaal waarvan de verpakkingen zijn vervaardigd.”
Ook onder de huidige Verpakkingsrichtlijn gelden al eisen voor verpakkingsminimalisatie. Verpakkingen mogen niet meer materiaal bevatten dan noodzakelijk is voor hun functie en de geharmoniseerde norm EN 13428:2004 wordt gebruikt om dit te beoordelen. Deze bestaande eisen blijven van toepassing tot en met 31 december 2029.
De PPWR bouwt hierop voort en scherpt deze eisen verder aan. Vanaf 1 januari 2030 moeten verpakkingen zodanig zijn ontworpen dat gewicht en volume zijn teruggebracht tot het minimum dat noodzakelijk is om hun functie te vervullen. Daarnaast mogen verpakkingen geen kenmerken bevatten die uitsluitend bedoeld zijn om de waargenomen omvang van een product te vergroten, zoals dubbele wanden, valse bodems of onnodige extra lagen.
Uiterlijk 12 februari 2027 zal de Europese Commissie nieuwe geharmoniseerde normen laten ontwikkelen voor de beoordeling van verpakkingsminimalisatie. Deze moeten meer duidelijkheid geven over de wijze waarop gewicht, volume, wanddikte en andere ontwerpaspecten beoordeeld moeten worden.
Voor ons is dit een relevant artikel, maar wij verwachten geen ingrijpende veranderingen. Onze verpakkingen zijn al ontworpen volgens het principe dat zij niet meer materiaal bevatten dan nodig is om hun functie te vervullen. Met technische datasheets kunnen wij de opbouw en materiaalinzet van onze verpakkingen onderbouwen.
Daarnaast bieden wij diverse lightweight-verpakkingen aan. Hiermee verminderen we het gewicht van emmers en deksels zonder concessies te doen aan kwaliteit of prestaties. De mogelijkheden voor verdere gewichtsreductie verschillen echter per toepassing en zijn afhankelijk van de eisen die tijdens afvullen, transport, opslag en gebruik aan de verpakking worden gesteld.
Wij blijven continu zoeken naar mogelijkheden om het materiaalgebruik verder te optimaliseren. Het optimaliseren van secundaire en transportverpakkingen ligt in veel gevallen buiten onze directe invloedssfeer en is voornamelijk de verantwoordelijkheid van de partij die deze verpakkingen samenstelt en gebruikt.
Meer informatie over lightweight-verpakkingen vindt u op: www.rdplastics.nl/lightweight
De PPWR defineert hergebruik (reuse) als:
“Elke handeling waarbij een verpakking die is ontworpen, bedacht en in de handel gebracht om binnen een hergebruiksysteem meerdere omlopen te maken, opnieuw wordt gebruikt voor hetzelfde doel waarvoor zij oorspronkelijk is ontworpen. De verpakking blijft daarbij fysiek dezelfde verpakking en wordt niet eerst gerecycled tot nieuwe grondstof.”
Artikel 11 van de PPWR stelt de voorwaarden waaraan een verpakking moet voldoen om als herbruikbare verpakking te worden aangemerkt. Een herbruikbare verpakking moet vanaf het ontwerp bedoeld zijn om meerdere keren te worden gebruikt en zo veel mogelijk rotaties kunnen doorlopen onder normale gebruiksomstandigheden. Daarbij moet de verpakking voldoen aan eisen op het gebied van gezondheid, veiligheid en hygiëne, geschikt zijn voor meerdere gebruikscycli en aan het einde van de levensduur recyclebaar zijn.
Daarnaast zal de Europese Commissie uiterlijk op 12 februari 2027 minimumaantallen rotaties vaststellen voor veelgebruikte herbruikbare verpakkingsformaten. Verpakkingen die al vóór 11 februari 2025 op de markt waren gebracht, hoeven niet met terugwerkende kracht aan deze eisen te worden aangepast; voor herbruikbare verpakkingen die vanaf die datum op de markt zijn gebracht gelden de eisen wel.
In artikel 11 wordt een verpakking als herbruikbaar beschouwd als deze ontworpen is voor meervoudig gebruik.
Verpakkingsemmers in de hoedanigheid waarin wij ze verkopen binnen de food en non-food industrie Onze verpakkingen beschikken over een garantiesluiting wie verbroken wordt bij gebruik. Hiermee verbreek je de ‘garantie’ en dus een stukje (voedsel)veiligheid. Daarom zijn onze producten ook niet gemaakt voor hergebruik en ligt de grootste duurzaamheidswinst ook niet in het ontwikkelen van herbruikbare verpakkingen, maar vooral in het hoogwaardig recyclen en opnieuw inzetten van kunststof verpakkingen als grondstof voor nieuwe verpakkingen.
- Binnen de PPWR-wetgeving valt dit niet onder hergebruik, maar onder recycling.
Onze emmers zijn perfect te recyclen (artikel 6) en vormen daarmee een belangrijke schakel in de circulaire kunststofketen.
“Vanaf 12 augustus 2028 of 24 maanden vanaf de datum van inwerkingtreding van de op grond van lid 6 of lid 7 van dit artikel vastgestelde uitvoeringshandelingen, indien dat later is, wordt op verpakkingen die in de handel worden gebracht een geharmoniseerd etiket aangebracht met informatie over de materiaalsamenstelling ervan om het sorteren door de consument te vergemakkelijken.”
Artikel 12 is momenteel nog één van de meest onduidelijke onderdelen van de PPWR. De Europese Commissie moet de exacte symbolen, vormgeving en technische specificaties nog vaststellen via uitvoeringshandelingen. Deze worden uiterlijk op 12 augustus 2026 verwacht. Naar verwachting zullen onze verpakkingsemmers onder de geharmoniseerde etiketteringsregels vallen, maar op dit moment is nog niet bekend welke pictogrammen of symbolen uiteindelijk gebruikt moeten gaan worden. Ook is nog niet duidelijk op welke wijze deze etikettering op de verpakking moet worden aangebracht.
De huidige vrijwillige materiaalcodes en afkortingen, zoals PP05, mogen voorlopig nog worden gebruikt. Naar verwachting zullen deze op termijn worden vervangen door het nieuwe geharmoniseerde Europese etiketteringssysteem.
Voor dit artikel is duidelijk dat belangrijke uitvoeringsregels vanuit de Europese Commissie nog moeten volgen. Daardoor kunnen wij op dit moment nog niet aangeven welke symbolen, pictogrammen of markeringen uiteindelijk op onze verpakkingsemmers moeten worden aangebracht en welke informatie daarvoor precies vereist zal zijn.
Zodra hierover meer duidelijkheid bestaat, zullen wij beoordelen welke gevolgen dit heeft voor onze producten en de informatievoorziening richting onze klanten.
Tot die tijd kunnen wij nog geen definitieve documentatie of conformiteitsinformatie verstrekken met betrekking tot de toekomstige etiketteringsvereisten van artikel 12.
Eerder gingen we op deze pagina al dieper in op de rolverdeling binnen de keten van de PPWR.
De PPWR legt niet alleen verplichtingen op aan de producent van een verpakt product, maar aan alle partijen die betrokken zijn bij het ontwerpen, produceren, leveren, importeren, distribueren en verwerken van verpakkingen. Dit hoofdstuk beschrijft welke verantwoordelijkheden iedere schakel in de keten heeft om ervoor te zorgen dat verpakkingen voldoen aan de eisen van de PPWR.
Voor Dijkstra Plastics is met name artikel 16 van belang. Hierin staat dat leveranciers van verpakkingen en verpakkingsmaterialen alle informatie en documentatie moeten verstrekken die de fabrikant nodig heeft om de conformiteit van de verpakking aan te tonen. Denk hierbij aan technische gegevens, materiaalinformatie, leveranciersverklaringen en andere relevante documentatie.
De artikelen 15 tot en met 23 maken daarnaast duidelijk dat iedere partij in de keten een eigen verantwoordelijkheid heeft. Fabrikanten zijn verantwoordelijk voor de conformiteitsbeoordeling, technische documentatie en conformiteitsverklaring. Importeurs en distributeurs moeten controleren of aan deze verplichtingen is voldaan voordat verpakkingen op de markt worden gebracht. Ook moet de herkomst en bestemming van verpakkingen binnen de keten traceerbaar zijn.
Als leverancier van verpakkingsemmers ligt onze verantwoordelijkheid niet bij het opstellen van de conformiteitsverklaring van het verpakte product, maar bij het aanleveren van de informatie die onze klanten daarvoor nodig hebben. Daarom werken wij continu aan het verzamelen, beoordelen en documenteren van relevante informatie vanuit onze leveranciers en grondstoffenketen, zodat onze klanten kunnen beschikken over de benodigde onderbouwing voor hun eigen verplichtingen onder de PPWR.
“Met ingang van 1 januari 2030 zorgen marktdeelnemers die gebruikmaken van verzendverpakkingen of verkoopverpakkingen die worden gebruikt voor het vervoer, binnen het grondgebied van de Unie, van producten, met inbegrip van producten die worden gedistribueerd via elektronische handel, in de vorm van pallets, vouwbare kunststof dozen, dozen, bakken, kunststof kratten, bergingsmiddelen voor bulkgoederen, emmers, vaten en bussen van om het even welke afmetingen en materialen, met inbegrip van flexibele formaten of pallethoezen of riemen voor stabilisatie en bescherming van producten die tijdens het vervoer op pallets worden geplaatst, ervoor dat ten minste 40 % van die verpakkingen in totaal herbruikbaar is in het kader van een systeem voor hergebruik.”
In een eerdere update was nog niet definitief op welke materialen en verpakkingen de verplichtingen en doelstellingen van artikel 29 precies van toepassing zouden zijn. Inmiddels zijn hierover diverse verduidelijkingen gepubliceerd.
- Artikel 29 richt zich vooral op transportverpakkingen en drankverpakkingenbinnen een hergebruiksysteem
De belangrijkste verplichtingen hebben betrekking op:
- Transportverpakkingen;
- Verzendverpakkingen;
- Pallets en kratten;
- Drankverpakkingen;
- Horeca- en afhaalsector.
Hoewel emmers expliciet worden genoemd in artikel 29, betekent dit niet automatisch dat iedere kunststof emmer onder de hergebruiksdoelstellingen valt. De meeste kunststof emmers voor food- en non-foodtoepassingen worden gebruikt als verkoopverpakking. Deze verpakkingen zijn doorgaans ontworpen voor eenmalig gebruik waarna zij worden ingezameld en gerecycled. Voor dergelijke toepassingen heeft dit momenteel beperkte directe gevolgen.
- Een verpakking mag niet zomaar als “herbruikbaar” worden beschouwd
Wanneer een verpakking als herbruikbaar (reusable) op de markt wordt gebracht, moet deze voldoen aan de eisen van artikel 11. De verpakking moet ontworpen zijn voor meerdere omlopen binnen een hergebruiksysteem en technisch geschikt zijn voor herhaald gebruik.
- Lidstaten mogen aanvullende hergebruiksdoelstellingen invoeren
Artikel 29 biedt lidstaten onder voorwaarden de mogelijkheid om aanvullende of hogere hergebruiksdoelstellingen vast te stellen wanneer dit noodzakelijk is om nationale afvalreductiedoelen te behalen. Daarbij mogen deze maatregelen de interne markt niet onnodig verstoren.
Op dit moment heeft artikel 29 weinig directe impact op onze standaard verpakkingsemmers. Voor onze PP en rPP-emmers geldt dat zij zijn ontwikkeld als hoogwaardige recyclebare verkoopverpakking en niet als verpakking binnen een officieel hergebruiksysteem. De focus voor onze producten ligt daarom vooral op:
- Recyclebaarheid (artikel 6);
- Inzet van gerecycled materiaal (artikel 7);
- Minimalisatie van verpakkingen (artikel 10);
- Conformiteit en documentatie (artikelen 15 en 16).
Wanneer klanten in de toekomst zouden kiezen voor een officieel hergebruiksysteem met retourlogistiek en meerdere omlopen, dan moeten de verpakkingen voldoen aan de specifieke eisen voor herbruikbare verpakkingen uit artikel 11 en de hergebruiksbepalingen van artikel 29.
